فلزکاری در دوران اسلامی

فلزکاری در دوران اسلامی

 

پس از معماری گویاترین هنر در سرزمینهای اسلامی ،هنر فلزکاری

تفاوت فلز کاری اسلامی با دوره ساسانی و پیش از آن علاوه بر تفاوت در ساخت ،شکل و حجمنشان دهنده گرایش به سادگی و پرهیز از تجمل در ساخت آثار فلز دارد .در واقع ساخت آثار تزیینی از طلا و نقره و منسوخ شد وبه جای آن استفاده از مس و برنز جایگزین گردید.

 

از آنجايي كه فلز كاري دوره ساساني با ورود اسلام به ايران بصورت اساسي در معرض تحول قرار گرفت ،فلزكاران اين رشته را رها نكردند .بلكه با استفاده از تكنيكهاو ريخته گري قلمز ني آثار فلزي به نقوش پرندگان و حيوانات و طرحهاي اسيمي(خط ونقاشي)به همراه نصيحت گونه يا دستورات ديني تزيين كردند

در واقع نقوش و عناصر تزیینی چند هزارساله ایران که در غالب آثار فلزی ساخته میشد و فقط درباریان از آ» استفاده میکردند و جنبه تشریفاتی داشت ،در غالب نیازهای جامعه و کارکردهای عملی و روز مره مردم طراحی و ساخته میشد .دوره هخامنشی اعتلا و اوج هنر فلزکاری پیش از اسلام میباشد

 

هر ظرف فلزی که انتهای مخروطی دارد و دسته آن به شکل حیوانات است.به ریتوون ساغر)ازدوره هخامنشیان ابداع و تا دوره اسلامی و پس از آن ادامه پیداکرد

 

زیبایی خط کوفی به حرکت گردشوار واژه هاست . پژوهشگران بر این باورند که اگر فلزکاران دوره اسلامی از خط زیبای کوفی برای آثار فلزی استفاده کرده اند که تمام آیات و روایات با ان خط نوشته میشده است . به این دلیل است که جایگزین کمبودهای دینی و ارزشی از لحاظ ظاهری و سوری در آثار فلزکاری قبل از اسلام .

عمده ترین آثار فلزکاری در دوره اسلامی مربوط به قرن سوم هجری به بعد است (قرن ۹م به بعد )این آثار به شیوه زیر دسته بندی میشود :

 

۱. سلاحهای رزمی مانند : شمشیر ، جوشن ، زره

۲. آثار کاربردی -هنری مانند : سینی ، تنگ ، آبخوری ، جای دعا و قاب قرآن

 

 

     پس از معماری گویاترین هنر درسرزمین های اسلامی ،هنر فلز کاری است 

  تفاوت فلزکاری دوره اسلامی با دوره ساسانی وقبل از آن علاوه برتفاوت درساخت وشکل وحجم نشاندهنده گرایش به سادگی وپرهیز ازتجمل درساخت آثار فلزی دارد0 درواقع ساخت آثار تزئینی از طلاونقره منسوخ شد وبه جای آن استفاده از مس وبرنز جایگزین گردید0

*  ازآنجائیکه فلزکاری دوره ساسانی باورود اسلام به ایران بصورت اساسی درمعرض تحول قرار گرفت ؛فلزکاران این حرفه رارها نکردند بلکه بااستفاده از تکنیک های ریخته گری وقلم زنی آثار فلزی رابه نقوش پرندگان وحیوانات وطرح های اسلیمی (خط ونقاشی ) به همراه جملات نصیحت گونه (یادستورات دینی ) تزئین کردند0  درواقع  نقوش وعناصرتزئینی چند هزار ساله ایران که درقالب آثار فلزی ساخت می شدند وفقط درباریان ازآن استفاده می کردند وجنبه تشریفاتی داشت درقالب نیازهای جامعه وبرای کارکردهای عملی وروزمره مردم طراحی وساخته شده است 0

اعتلا واوج هنر فلزکاری درایران قبل ازاسلام دردوره هخامنشیان بود0

 

* هرظرف فلزی که انتهای مخروطی دارد ودسته آن به شکل حیوانات است به آن ریتون یا ساغر می گویند0

 

*  زیبائی خط کوفی به حرکت گردش وار واژه هاست 0 محققین براین عقیده هستند که اگر فلزکاران دوره اسلامی از خط زیبای کوفی برروی آثار فلزی استفاده می کردند که تمام آیات وروایات باآن خط نوشته می شده است به این دلیل است که جایگزین کمبودهای ارزشی (دینی ) از لحاظ صورت(ظاهری ) درآثارفلزکاری قبل ازاسلام گردید

 

6) عمده ترین آثار فلزی دردوره اسلامی مربوط به قرن سوم هجری به بعد است (یعنی قرن 9میلادی به بعد) این آثار به شیوه های زیر دسته بندی می شوند:

الف ) سلاح های رزمی مانند شمشیر، جوشن وزره

ب ) آثار کاربردی – هنری مثل سینی ، تنگ ، آبخوری ، جای دعا وقاب قرآن 0

 

7) همزمان با تغییر اعتقادات مذهبی مردم ایران هنرمندان فلزکارمجبوربه حذف ساختارهائی ازصنعت فلزکاری قدیمی شدند که مهمترین آنها عبارتنداز:

 

الف ) تغییر درابعاد غیرکاربردی آثار فلزی0

ب ) تغییر درموضوع ومفاهیم تزئین اشیاء0

 

8) این تغییر به این معنا بود که آثار فلزی دردوره اسلامی تنها برای خوشایند پادشاهان ودرباریان ساخته نمی شد وتزئینات آن القاء کننده قدرت وتجسم سمبولهای حکومتی نبود0 دردوره اسلامی به جای این همه تزئینات به سمتی پیش رفت که خلاقیت هنری وصلح وآرامش رابه بینندگان القاء کند0

 

9) هنرشناسان معتقدند که تا پایان قرن سوم هجری ساختار آثارفلزی وفرم آنها درواقع به نوعی ادامه سنت های گذشته ساسانی است 0 نمونه هائی از ظروف درقرن اول ودوم هجری ساخته شده اند که نام سازنده اثربه خط پهلوی ساسانی روی اثردیده می شود ونقش ها وعناصرتزئینی تلفیقی دوره ساسانی واسلامی راباهم دارد0 چهار عدد ظرف با کتیبه پهلوی درموزه آرمیتاژمسکو وجود  دارد که دارای نقوش عرب - ساسانی هستند0

 

10) اگرپرسیده شود که چرا تا پایان قرن سوم هجری سنت های گذشته ساسانی درفلزکاری دیده می شوند ؛ جواب این است که تنها از پایان قرن سوم هجری است که تمام شئونات زندگی مردم درایران تحت تاثیر اعتقادات اسلامی قرار گرفته است 0بنابراین از اوایل قرن چهارم هجری تغییرات اساسی درساخت وتزئین آثارفلزی مشاهده شد0 مثلا" درهیچ اثرفلزی دیگرنشانی ازصورتگری یا نقاشی اندام انسانی که مغایرتعالیم اسلامی بود دیده نشد0

 

11)مهمترین آثار فلزی ودرواقع شاهکارهای فلزی ازقرن چهارم به بعد درشهرهای ری ، کاشان ونیشابور ساخته شده اند0

 

 اوج تحول صنعت فلزکاری دردوره سلجوقیان قابل مشاهده است (از429هجری تا590 هجری = 1050میلادی تا 1211 میلادی

 

روشهای متداول ساخت وتزئین آثار فلزی عبارتند از:

الف ) مشبک کاری

ب ) کنده کاری

ج ) ترصیع (درآن طلا وجواهر بکار رفته است 0)

خ) برجسته کاری

ح ) چکش کاری

چ ) قلم زنی

پ ) تراشکاری

ت ) ریخته گری

 

خلاقیت فلزکاران ایرانی دراین عصردربه ثمر رساندن پژوهش درعرصه نجوم وستاره شناسی بسیاردخیل بود ؛ یعنی با ساخت ابزار نجوم کمک به پیشرفت این علم صورت گرفت0 مانند یک کره برنجی متعلق به سال 535هجری قمری (یعنی قرن ششم هجری ) که درموزه ایران اسلامی نگهداری می شود0 با این کار یعنی با ساخت ابزار نجوم کار رصد ستارگان توسط دانشمندان رونق گرفت 0

 

 باپیشرفت کار ستاره شناسی دردوره سلجوقیان به دستور ملکشاه سلجوقی تقویمی با همکاری برخی از دانشمندان مانند حکیم عمرخیام نیشابوری به نام تقویم جلالی تدوین شد که مبداء آن روز نهم ماه رمضان 471هجری قمری بود0  روزی که نوروز با اعتدال ربیعی یعنی اول بهار مصادف می شد0 از این به بعد با استفاده از این تقویم ، نوروز هرسال مصادف با اول هرسال شد0 لازمه تحقق این پیشرفت ساخت آثار وابزار فلزی مربوط به نجوم بود مانند کره جغرافیائی که معمولا" از جنس برنج ساخته می شد ، یا اسطرلابهای فلزی که صفحات گرد بزرگ مدرجی با    تیغه های فلزی بود که تطابق ایام زمینی با چگونگی قرار گرفتن اجرام آسمانی درآسمان رامعلوم می کرد0

 

استفاده از این مطالب با ذکر منبع مجاز میباشد